GENEES-KUNST

Stippen-kunst als therapie

Dr. Fons Henckens, kinderarts

Yayoi Kusama (°1929) is een Japanse kunstenares die al vanaf jonge leeftijd worstelde met hallucinaties. Haar vader was overspelig en haar moeder fysiek agressief. “Mijn koortsachtige schilderen komt voort uit wanhoop, het is de enige manier waarop ik in leven kan blijven”, schrijft ze in haar autobiografie.

Haar achtergrond

In 1948 studeerde Kusama af aan de School voor Kunst en Kunstnijverheid in Kyoto en niet veel later stelde ze voor het eerst haar werk tentoon. Ze schilderde vooral fantastische scènes met stippen en netmotieven.

In 1957 verhuisde ze naar New York, met de hoop dat haar hallucinaties en angstaanvallen zouden wegblijven. Daar produceerde ze een reeks schilderijen die beïnvloed waren door de abstracte expressionistische beweging. Ze droeg er bij aan een breed scala van media, o.a. schilderkunst, beeldhouwkunst, performances, installaties en antioorlogsprotesten.

Aan het eind van de jaren '60 organiseerde ze ‘Body Festivals’ waarin naakte deelnemers werden beschilderd met felgekleurde stippen. Bij het beschilderen gebruikte ze steevast polkadots die dan ook haar handelsmerk zouden vormen.

Succesrijk werk

De hallucinaties en angstaanvallen bleven haar altijd achtervolgen: ze gaven haar het gevoel dat ze door een net wordt gewurgd. Deze gevoelens stopt ze in haar kunst en met groot succes. Ze omschrijft haar werk als ‘kunstmedicijnen', een soort therapie. Het is één groot gestippeld universum: kunst waar je je letterlijk en figuurlijk in kan verliezen. Kusama poseerde haar werken naast andere grootheden als Donald Judd, Claes Oldenburg en Andy Warhol.


In 1973 verhuisde ze terug naar Japan, waar ze zich na een zelfmoordpoging vrijwillig liet opnemen in een psychiatrische kliniek. Er zou een obsessieve compulsieve stoornis zijn vastgesteld, maar officieel worden er geen mededelingen gedaan over een diagnose. Wel is bekend dat ze lijdt aan hallucinaties als gevolg van psychoses. Het heeft even geduurd, maar uiteindelijk is Kusama ook in eigen land erkend als wereldberoemde kunstenares met een eigen museum dat in 2017 de deuren opende.

Bijzonder productief

In haar atelier, op loopafstand van de kliniek, draait Kusama een flinke productie. In 2012 maakt ze voor een tentoonstelling in het Tate Modern in Londen niet minder dan 100 nieuwe schilderijen. Iets gelijkaardigs deed ze in 2016 voor een expositie in Tokyo. In maart 2019 blies Kusama 90 kaarsjes uit en nog iedere dag is ze actief bezig met haar stippenkunst. Dit doet ze soms ook ’s nachts, want door haar angstaanvallen kan ze niet altijd slapen.

In het hoofd van de kunstenares

Kusama maakt geen geheim van haar manier van werken. Een aantal jaar geleden zei ze daarover: “Mijn kunst komt voort uit hallucinaties die alleen ik kan zien. Ik vertaal de hallucinaties en obsessionele beelden die me teisteren in sculpturen en schilderijen. Ik maak zelfs stukken als ik geen hallucinaties zie. Door hallucinaties en angst in schilderijen te vertalen, heb ik geprobeerd mijn ziekte te genezen.”

In de oneindige spiegelkamer, de Infinity Mirror Room, stap je letterlijk in Kusama's geest binnen. In de gigantische kamer met duizenden rode stippen, fallussen en eindeloze spiegelingen kan je je volledig onderdompelen. Kusama lijdt onder andere aan ‘horror vacui’, oftewel vrees voor lege ruimtes. Symbolisch is het thema van Kusama's kunstwerken dan ook de oneindigheid.

Hallucinaties in kunst

Naast Kusama zijn er nog bekende kunstenaars die hallucinaties verwerkten in hun schilderijen zoals Hildegard von Bingen en William Blake. Ook bij de surrealisten zijn aanwijzingen te vinden voor het gebruik van pareidolieën, metamorfopsieën en andere positieve visuele waarnemingsstoornissen.

Interesse in dit thema?

Er werd een mooie studie aan gewijd.

“Het werk van Kusama is één groot gestippeld universum: kunst waar je je letterlijk en figuurlijk in kan verliezen.”

Andere interessante tentoonstellingen