GENEES-KUNST


Sandro Botticelli: Slaap en dromen, een fascinerend onderwerp binnen de kunst

Dr. Fons Henckens, kinderarts

Alessandro di Mariano di Vanni Filipepi, of Sandro Botticelli zoals we hem vandaag kennen, werd geboren in 1445 en stierf in 1510. Zijn bijnaam kwam van het Italiaans voor ‘tonnetje’ (botticello). Samen met o.a. Michelangelo, da Vinci en Raphael behoorde hij tot de meest prominente renaissancekunstenaars van Florence.

‘Venus en Mars’ is een zijn bekendste schilderijen. Het dateert van rond 1483.

Venus en Mars

Mars, de Romeinse god van de oorlog, was een van de vele minnaars van Venus, de Romeinse godin van de liefde. Het schilderij toont Mars in slaap, vermoedelijk uitgeput door het vrijen met Venus. Venus is echter wakker en waakzaam, vermoedelijk genietend van haar verovering. Het schilderij zit vol symboliek en kan op verschillende manieren geïnterpreteerd worden.

Wat zit er allemaal verborgen in dit ogenschijnlijk idyllische tafereel?

Mars heeft zijn militaire uitrusting afgelegd. Saters* spelen met zijn harnas. De sater in de rechterbenedenhoek - hij zit in de borstplaat van Mars - trok de aandacht van de kunsthistorische wereld vanwege de merkwaardige vrucht onder zijn hand.

Kunsthistoricus David Bellingham suggereerde dat dit ‘datura stramonium’ is, een hallucinogeen. Deskundigen van Kew Gardens in Londen bevestigden dit. Mars verkeert dus in een gedrogeerde slaap. De interpretatie en betekenis hiervan staan ter discussie. Aangezien de vrucht in de Bijbel niet als een appel wordt genoemd, kan dit een Bijbelse verwijzing zijn, een poging om de toeschouwers aan Adam en Eva te herinneren. Merk ook op dat Venus bescheiden gekleed is.

In het midden staat de lans van God, met aan het eind een helm - allemaal seksuele toespelingen om te laten zien dat Mars ontwapend is en overwonnen door liefde. Een van de saters blaast op een schelphoorn in het oor van de god en probeert hem wakker te maken.

Het paar ligt tussen mirthebomen. De mirthe was de boom van Venus en werd als een sterk afrodisiacum beschouwd. Romeinse bruiden droegen mirthe in hun bruidsboeketten. Er is ook een laurierstruik: laurier was het symbool van de Medicis in Florence, dus dit kan een subtiel knikje in hun richting zijn.

Kijk goed naar de rechterkant van het schilderij, boven het hoofd van de slapende Mars, en je zult een aantal wespen vinden. Er zijn verschillende stromingen over de betekenis van de wespen. De ene school zegt dat ze moeten laten zien dat Mars is gestoken door de pijl van de liefde, een andere dat omdat Venus getrouwd is en de liefde ongeoorloofd is, de zoetheid een angel in zijn staart heeft.

Er is een duidelijk verschil in de behandeling van de 2 figuren. Venus wordt volledig gekleed afgebeeld, in eigentijdse klederdracht. Mars daarentegen ziet eruit alsof hij is geschilderd naar een marmeren beeld.

Dit werk is geschilderd op populierenhout, in tempera en olie. Tempera werd gemaakt door pigmenten tot een poeder te malen en ze toe te voegen aan een medium zoals water, honing of ei om een werkbare verf te maken.

Het schilderij is ongeveer 70 cm hoog en 175 cm breed en was waarschijnlijk bedoeld als hoofdeinde van een bed. Het is onduidelijk wie het werk heeft besteld en waarom. We weten dat Botticelli’s beschermheer Lorenzo de Medici was en dat Botticelli in 1470 zijn eigen werkplaats had opgericht.

De mooiste vrouw van Florence

Anderen wijzen op de vrouw die model stond voor Venus: Simonetta Cattaneo de Candia. Ze stond destijds bekend als de mooiste vrouw van Florence en Botticelli schilderde haar in 2 van zijn beroemdste schilderijen: ‘Primavera’ (ca. 1478) en ‘De geboorte van Venus’ (ca. 1485).

Simonetta was getrouwd met een lid van de machtige Vespucci-familie. Het Italiaanse woord voor wesp is ‘vespe’ en de beestjes komen voor op het wapen van Vespucci. De wespen boven het hoofd van Mars kunnen dus een subtiel compliment zijn aan het adres van Simonetta’s Vespucci-echtgenoot. Komen we nog even terug op het feit dat Venus overspel pleegde met Mars. Simonetta was populair bij het Medici-hof vanwege haar schoonheid en kende de Medicis goed. Sommige commentatoren hebben gewezen op de gelijkenis tussen Mars en de man afgebeeld in Botticelli’s portret van Giuliano de Medici, dat omstreeks 1477 werd geschilderd.

Verschillende stijlen

Sandro Botticelli is niet eenvoudig in een categorie onder te brengen. Hij kan deels tot de late Middeleeuwen gerekend worden en deels tot de vroege renaissance. Aan het begin van zijn carrière maakte hij enkele kleine schilderijen die allemaal de elegante en lyrische kleurenpracht hebben van de Boheemse werken van de internationale gotiek.

Later produceerde hij triomfantelijke werken die gesitueerd zijn in fantasiewerelden, zoals zijn vermaarde ‘La Primavera’ en ‘De Geboorte van Venus’. Uit deze periode stammen ook zijn portretten ‘en profil’ die doen denken aan ingekleurde Romeinse munten.

Madonna with child - ca. 1467

Botticelli is kort in de leer geweest bij een goudsmid en daarna vermoedelijk bij Fra Filippo Lippi, maar ook Andrea del Verrocchio wordt genoemd als leermeester. In dat geval zou Botticelli Leonardo da Vinci als medeleerling hebben gehad.

In 1470 opende hij zijn eigen studio. In 1481-‘82 verbleef hij in Rome, waar hij samen met o.a. Rosselli en Perugino fresco's schilderde in de Sixtijnse Kapel (Michelangelo werkte er pas jaren later). Omdat er daar maar 3 fresco's van zijn hand zijn, wordt vermoed dat de opdrachtgevers ze niet waardeerden.

Na het overlijden van zijn vader op 20 februari 1482 keerde hij terug naar Florence en ging nooit meer naar Rome.

Portrait of Dante - ca. 1495

Rijkdom was overal te zien in Italië tijdens de Renaissance en Florence stond in de voorhoede van deze artistieke extravagantie, gericht op het overtreffen van de andere Italiaanse pauselijke staten.

Werken in opdracht van de Medici’s

Italië was een diep religieus land waar rijkdom, macht en kerk sterk met elkaar verweven waren. Kunstenaars die afweken van religieuze onderwerpen, kregen zelden steun.

De Medicis gaven Botticelli meer artistieke vrijheid en in ruil daarvoor werden ze beloond met enkele van de beste kunstwerken uit de Italiaanse Renaissance. Deze familie stond in de Italiaanse geschiedenis bekend om haar prominente plaats in politieke en sociale kringen, en zij gaf Botticelli genoeg werk om in zijn levensonderhoud te voorzien. De Medicis stonden ook open voor seculiere thema's. ‘Primavera’ en ‘De Geboorte van Venus’ zijn hier prachtige bewijzen van.

Laatste jaren

Toen Botticelli ouder werd, begon hij de monnik Girolamo Savonarola te volgen. Diens diep morele boodschap weerspiegelt in Botticelli’s latere werk, dat steeds vromer werd.

De kunstenaar vroeg om begraven te worden aan de voeten van Simonetta Cattaneo de Candia. Zijn wens werd vervuld bij zijn dood in 1510. Simonetta lag begraven in het familiegraf van de Vespuccis.

Na zijn dood werd hij pas in de tweede helft van de negentiende eeuw weer populair. De National Gallery in Londen kocht tussen 1857 en 1878 vijf van zijn schilderijen, waaronder ‘Venus en Mars’.

Invloedrijke kunst

De invloed van de Italiaanse kunstenaars reikte tot ver buiten de grenzen. Bruegel, Bosch en Durer zouden elegante bijdragen in Noord-Europa leveren, terwijl in de volgende eeuwen nieuwe kunststromingen zouden ontstaan die duidelijk verband hielden met de prestaties van kunstenaars als Botticelli.

Interessante tentoonstellingen

Ulrike Bolenz Der ewige Mensch Husk Gallery - Ukkel Nog tot 24 oktober 2020

Van Gogh The immersive experience Rijnkaai 150 - Antwerpen Van 21 september tot 8 november